Co ma wspólnego Jerzy Ficowski z Muranowem? Chyba tyle, że w 1943 r. siedziaÅ‚ w wiÄ™zieniu na Pawiaku. Nigdy w tej dzielnicy nie mieszkaÅ‚ – tylko najpierw na Filtrowej, potem podczas okupacji w podwarszawskich WÅ‚ochach, wreszcie na Å»oliborzu Oficerskim.
A jednoczeÅ›nie to on jest autorem najbardziej znanego wiersza o niej – „Muranów góruje“. UkazaÅ‚ siÄ™ w wydanym w 1980 r. w podziemiu cyklu poezji o ZagÅ‚adzie „Odczytanie popioÅ‚ów“, zilustrowanego reprodukcjami akwafort Marca Chagalla, który wykonaÅ‚ je specjalnie do zadedykowanego mu utworu „List do Marca Chagalla“.*
„Ja te wiersze pisaÅ‚em mnóstwo lat. Każdy miaÅ‚ swój poczÄ…tek w przeszÅ‚oÅ›ci, w jakimÅ› wspomnieniu, które tkwiÅ‚o we mnie i musiaÅ‚o wreszcie siÄ™ wyrazić. Nikomu na nic nie jest to potrzebne, nikogo już nie uratuje. Czasem to jeszcze kogoÅ› wstrzÄ…Å›nie albo wzruszy. Ja pisaÅ‚em te wiersze, bo nie należaÅ‚em do gatunku skazanego na zagÅ‚adÄ™, a oglÄ…daÅ‚em mord. "Miriam wniebowziÄ™ta z ulicy zimÄ… 1942" staÅ‚a na 6 Sierpnia, koÅ‚o szpitala wojskowego. Z jednej strony politechnika, z drugiej czerwony gmach szpitala. Ja pamiÄ™tam ten dzieÅ„, pamiÄ™tam ten moment, pamiÄ™tam, jak wysiadaÅ‚em z tramwaju. I ta Å›nieżyca bezwietrzna, wielkie pÅ‚aty Å›niegu. "OsuwaÅ‚o siÄ™ niebo w strzÄ™pach". ZdawaÅ‚o mi siÄ™, że do góry frunie wszystko, co jest nieruchome. PamiÄ™tam dziewczynkÄ™, tÄ™ "SzeÅ›cioletniÄ… z getta żebrzÄ…cÄ… na Smolnej w 1942 roku". SiedziaÅ‚a w kucki na chodniku miÄ™dzy okienkiem piwnicznym a kioskiem z gazetami. DaÅ‚em jej buÅ‚kÄ™, ale nie miaÅ‚a siÅ‚y ugryźć. PamiÄ™tam chÅ‚opca z twarzÄ… mumii. CoÅ› mu przyniosÅ‚em i jakaÅ› pani przyleciaÅ‚a z mlekiem, i przechodziÅ‚ pan dystyngowany - pamiÄ™tam go jak dzisiaj - warszawski inteligent ubrany staroÅ›wiecko, w kapeluszu, garniturze z kamizelkÄ…, z zegarkiem z dewizkÄ…. ZatrzymaÅ‚ siÄ™, pokiwaÅ‚ gÅ‚owÄ… i zwracajÄ…c siÄ™ raczej do tej pani, bo staÅ‚a nachylona z kubkiem, spytaÅ‚: "Czy to nie wstyd dziÅ›, kiedy tylu naszych ginie?". PisaÅ‚em dÅ‚ugo, by nie obrażać tym, co piszÄ™“  - mówiÅ‚ Ficowski w 1994 r. w rozmowie z LidiÄ… OstaÅ‚owskÄ… („MyÅ›lÄ™, wiÄ™c nie ma mnie“, Magazyn Gazety Wyborczej nr 41, wyd. z 14.10.1994, str. 6)

Dziewczynka to maÅ‚a Rajzla, którÄ… Fizowski razem z kolegÄ… Zbyszkiem Manysiem widywali codziennie, chodzÄ…c do szkoÅ‚y trasÄ… MarszaÅ‚kowska-Aleje Jerozolimskie-Smolna. Po raz pierwszy opisaÅ‚ tamto wspomnienie w tekÅ›cie pt. "Dzieci", opublikowanym w krakowskim "Naprzodzie" w 1947 r.

WspominaÅ‚: "ByÅ‚em oddzielony od getta murem. Tam wewnÄ…trz uwiÄ™zieni byli ludzie, ale byÅ‚ to również akt obelżywy wobec mnie samego i innych czujÄ…cych podobnie jak ja. BÄ™dÄ…c na zewnÄ…trz tych murów byÅ‚em mimowolnie ich nadzorcÄ…, tak jak ten, który jest na zewnÄ…trz klatki, i jeżeli jest zamkniÄ™ta, staje siÄ™ jej strażnikiem, mimo że nie przyczynia siÄ™ ani do jej budowy, ani jej szczelnoÅ›ci czy nieprzenikalnoÅ›ci. ByÅ‚em ubezwÅ‚asnowolnionym widzem" (Rozmowy z Krzysztofem Czyżewskim z lat 2000-2001, cytowane na stronie Wydawnictwa Pogranicze)
Jest jeszcze jeden powód – druga żona Jerzego Ficowskiego, Elżbieta (Elżbieta Koppel, dziaÅ‚aczka opozycji  i dziaÅ‚aczka spoÅ‚eczna, pedagog, autorka książek dla dzieci, które wydawaÅ‚a pod pseudonimem Elżbieta Bussold, podpisywaÅ‚a siÄ™ też jako Irena Borowiecka. W latach 2002-2006 przewodniczÄ…ca Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu). Elżbieta, nazywana BietÄ…, urodziÅ‚a siÄ™ 5 stycznia 1942 r. w warszawskim getcie jako córka Josela Koppela i Heni z domu Rochman. Jej historia jest jednak historiÄ… z happy endem, jednÄ… z 2,5 tysiÄ…ca historii żydowskich dzieci ocalonych dziÄ™ki Irenie Sendlerowej. Elżbieta zostaÅ‚a przemycona jako póÅ‚roczne niemowlÄ™ na aryjskÄ… stronÄ™ w zbitej gdzieÅ› na Nowolipiu drewnianej skrzynce, ukrytej na wozie peÅ‚nym cegieÅ‚. Jej jedynÄ… metrykÄ… jest srebrna Å‚yżeczka z wygrawerowanym imieniem i nazwiskiem, wciÅ›niÄ™ta do rÄ™ki Ireny Sendler przez matkÄ™ Elżbiety podczas przekazywania skrzynki pasierbowi – przedsiÄ™biorcy budowlanemu. MiaÅ‚ przepustkÄ™ do getta, wiÄ™c bez trudu wywiózÅ‚ stamtÄ…d wóz naÅ‚adowany cegÅ‚ami. Dziecko trafiÅ‚o do StanisÅ‚awy Bussold, znajomej Sendlerowej, felczerki i poÅ‚ożnej, wspóÅ‚pracujÄ…cej z RadÄ… Pomocy Å»ydom –„Å»egotÄ…“, która je zaadoptowaÅ‚a. Henia Koppel zginęła w wieku dwudziestu czterech lat w 1943 r. w obozie w Poniatowej, Josel zostaÅ‚ zastrzelony ponad rok wczeÅ›niej na Umschlagplatzu – na peronie, gdy odmówiÅ‚ wejÅ›cia do wagonu. Elżbieta dowiedziaÅ‚a siÄ™ o swoim pochodzeniu dopiero w wieku siedemnastu lat. O jej losach opowiada wiersz „Twoje matki obie“, jeden z ostatnich w „Odczytaniu popioÅ‚ów“, dedykowany Biecie.
Å»yciorysem Ficowskiego, można by obdarzyć kilka osób. Najpierw etap okupacyjny: chÅ‚opak z warszawskiej, inteligenckiej rodziny (ojciec, Tadeusz, byÅ‚ prawnikiem, matka, Halina – z domu Åšrednicka – urzÄ™dniczkÄ…) we wrzeÅ›niu 1939 r. musi przerwać naukÄ™ w gimnazjum im. Zamoyskiego. Uczy siÄ™ na tajnych kompletach, trafia do konspiracyjnego Å›rodowiska w podwarszawskich WÅ‚ochach, wstÄ™puje do AK. W 1943 r., aresztowany przez Niemców, trafia na Pawiak. Udaje mu siÄ™ stamtÄ…d wydostać, bierze udziaÅ‚ w Powstaniu Warszawskim w puÅ‚ku „Baszta“ na Mokotowie. Po Powstaniu jest więźniem obozów jenieckich w Niemczech, ale w 1945 r. wraca do Warszawy i kontynuuje naukÄ™ -  studiujÄ…c socjologiÄ™ i filozofiÄ™ na Uniwersytecie Warszawskim.

Potem: etap opozycyjny. W grudniu 1975 r. podpisaÅ‚ „MemoriaÅ‚ 59“ przeciw proponowanym zmianom w konstytucji. Trzy lata później wstÄ…piÅ‚ do KOR. Jego twórczość aż do 1980 r. byÅ‚a objÄ™ta zakazem druku.
Najbardziej kojarzony jest jednak z kulturÄ… Romów. ByÅ‚ jej najlepszym polskim znawcÄ… – na przeÅ‚omie lat 40. i 50. wÄ™drowaÅ‚ po Polsce z taborami cygaÅ„skimi, poznajÄ…c jÄ™zyk, obyczajowość i codzienne życie tej spoÅ‚ecznoÅ›ci, a jednoczeÅ›nie ukrywajÄ…c siÄ™ przed UB. PrzeÅ‚ożyÅ‚ na polski pieÅ›ni cygaÅ„skiej poetki BronisÅ‚awy Wajs zwanej PapuszÄ… („Harfy Papuszy“). Także tekst sÅ‚ynnego przeboju „JadÄ… wozy kolorowe“ jest wÅ‚aÅ›nie jego autorstwa. W 1949 r. Ficowski zostaÅ‚ przyjÄ™ty do prestiżowego angielskiego towarzystwa Gypsy Lore Society, badajÄ…cego folklor cygaÅ„ski.
Charakterystyczna dla Ficowskiego byÅ‚a nie tylko mnogość fascynacji, ale to, że każdÄ… z nich zgÅ‚Ä™biaÅ‚ systematycznie na wÅ‚asnÄ… rÄ™kÄ™, dochodzÄ…c w tej dziedzinie do perfekcji. Tak byÅ‚o z hiszpaÅ„skim poetÄ… Frederikiem GarciÄ… LorkÄ…, którego twórczość tÅ‚umaczyÅ‚ na polski. Tak byÅ‚o z Brunonem Schulzem – zainteresowanie którym zaowocowaÅ‚o dwoma książkami należącymi dziÅ› do kanonu wiedzy o pisarzu, „Regiony wielkiej herezji“ i  „Okolice sklepów cynamonowych“. A także kulturÄ… żydowskÄ… – to on przetÅ‚umaczyÅ‚ na polski na podstawie tÅ‚umaczenia filologicznego Jna LeÅ„skiego „Pieśń o zamordowanym narodzie żydowskim“ Icchaka Kacenelsona. ByÅ‚ znawcÄ… ludowej poezji żydowskiej (antologia „Rodzynki z migdaÅ‚ami“). JednÄ… z jego ostatnich fascynacji byÅ‚ malarz Witold Wojtkiewicz, o którym napisaÅ‚ książkÄ™ „W sierociÅ„cu Å›wiata“, wydanÄ… w 1993 r. ZmarÅ‚ 9 maja 2006 r. w Warszawie.

*WczeÅ›niejsze od krajowego o rok, londyÅ„skie wydanie „Odczytania popioÅ‚ów“ nie zawieraÅ‚o ilustracji Chagalla. Sam poemat „List...“ powstaÅ‚ w latach 50., po raz pierwszy ukazaÅ‚ siÄ™ drukiem w „Po prostu“ w 1957 r., a potem w tomie „Moje strony Å›wiata“. Malarz dostaÅ‚ od Ficowskiego maszynopis francuskieg przekÅ‚adu poematu w 1960 r., wraz z przekÅ‚adem na jidysz autorstwa Jakuba Zonszajna. Dwa lata później Chagall przystÄ…piÅ‚ do tworzenia ilustracji. Po kolejnych dwóch latach, niezadowolony ze swego dzieÅ‚a, stworzyÅ‚ nowÄ… wersjÄ™. Pierwodruk akwafort ukazaÅ‚ siÄ™ wraz z francuskim przekÅ‚adem „Listu“ w Paryżu w 1969 r.