Nazwisko Mordechaja Anielewicza nosi dziÅ› jedna z najważniejszych ulic Muranowa – biegnÄ…ca od skrzyżowania z ul. Andersa do Cmentarza Å»ydowskiego przy ul. Okopowej. Jej przebieg w dużej mierze pokrywa siÄ™ z przebiegiem przedwojennej ulicy GÄ™siej. Miejsce, gdzie zginÄ…Å‚ Anielewicz, wysadzajÄ…c siÄ™ w powietrze w oblężonym bunkrze sztabu Å»ydowskiej Organizacji Bojowej, jest jednak gdzie indziej – przy ul. MiÅ‚ej 18. Stoi tam pamiÄ…tkowy kopiec (pod dzisiejszym numerem MiÅ‚a 2).

 

Mordechaj Anielewicz urodziÅ‚ siÄ™ w 1919 r. w Wyszkowie (gdzie w miejscu jego domu, obok mostu koÅ‚owego na Bugu, 8 maja 2003 r., odsÅ‚oniÄ™to pomnik jego pamiÄ™ci). Rodzina ojca Mordechaja, Abrahama zostaÅ‚a przesiedlona do Wyszkowa z Galicji, gdzie poznaÅ‚ swojÄ… przyszÅ‚Ä… żonÄ™. Mordechaj byÅ‚ kilkuletnim chÅ‚opcem, gdy jego rodzice wraz z dziadkami przenieÅ›li siÄ™ do Warszawy, gdzie na ulicy Tamka – na PowiÅ›lu -  otworzyli wspólnie sklep. Tam wychowywaÅ‚ siÄ™ wÅ›ród dzieci polskiej biedoty. W 1933 r. ukoÅ„czyÅ‚ siedmioklasowÄ… szkoÅ‚Ä™ powszechnÄ… Tarbut, z jÄ™zykiem wykÅ‚adowym hebrajskim, po czym zaczÄ…Å‚ naukÄ™ w gimnazjum Laor na Nalewkach. Wówczas przez krótki czas sympatyzowaÅ‚ z rewizjonistycznym Bejtarem, (byÅ‚ jego czÅ‚onkiem w latach 1933-1935), później jednak  wstÄ…piÅ‚ do lewicowo-syjonistycznej organizacji skautowskiej Haszomer Hacair. ByÅ‚a to jedyna oficjalnie dziaÅ‚ajÄ…ca w Polsce miÄ™dzywojennej organizacja harcerska, powstaÅ‚a w 1913 roku w Galicji. Jej siedziba mieÅ›ciÅ‚a siÄ™ przy Rymarskiej 12 (niesistniejÄ…ca już dziÅ› ulica przy Placu Bankowym), w polskiej dzielnicy miasta. W 1937 r. zostaÅ‚ komendantem oddziaÅ‚u warszawskiego Haszomer Hacair a w 1939 wszedÅ‚ w skÅ‚ad Å›cisÅ‚ego zarzÄ…du – Komendy Naczelnej. BraÅ‚ też udziaÅ‚ w organizowaniu grup samoobrony, stawiajÄ…cych odpór bojówkom ONR. Dawni koledzy wspominali, jak Anielewicz dzielnie przewodziÅ‚ im w walkach na kije toczonych z polskimi bojówkarzami.

 

Jak pisze Hanna Krall w książce „Zdążyć przed Panem Bogiem“, której jednym z gÅ‚ównych bohaterów jest wÅ‚aÅ›nie Anielewicz, przed wybuchem wojny Mordechaj mieszkaÅ‚ z matkÄ… na Solcu. Matka sprzedawaÅ‚a ryby, a syn – jak wynika z relacji Marka Edelmana - malowaÅ‚ im skrzela czerwonÄ… farbÄ…, aby wyglÄ…daÅ‚y na Å›wieże i klienci chÄ™tniej je kupowali. RoznosiÅ‚ też po domach Å›wieże buÅ‚ki. Inny bohater wystÄ™pujÄ…cy w utworze, Henryk Grabowski, który wychowywaÅ‚ siÄ™ w dzieciÅ„stwie w tej samej dzielnicy, co Anielewicz, wspominaÅ‚, że jego kolega już za mÅ‚odu potrafiÅ‚ siÄ™ bić i razem uczestniczyli w bójkach z chÅ‚opakami z innych części miasta.
W pierwzych tygodniach wojny Anielewicz pojechaÅ‚ do przygranicznego miasteczka Kuty, aby sprawdzić możliwość przerzutu dziaÅ‚aczy syjonistycznych do Rumunii. Do Warszawy wpróciÅ‚ po kapitulacji. Pod koniec 1939 r. Anielewicz wyjechaÅ‚ na kilka tygodni do Wilna razem ze swojÄ… dziewczynÄ… MirÄ… Fuchrer (Fuchter), starajÄ…c siÄ™ odbudować tam struktury Haszomer Hacair. UsiÅ‚owaÅ‚ przedostać siÄ™ do Rumunii, ale uniemożliwiÅ‚y mu to wÅ‚adze radzieckie. Wrócili w 1940 r. Jak wyglÄ…daÅ‚a Mira Fuchrer? "ByÅ‚a jasna, Å‚adna i ciepÅ‚a - pamiÄ™ta Marek Edelman. UrodziÅ‚a siÄ™ w 1920 r. w Warszawie. W getcie pracowaÅ‚a w kooperatywie krawieckiej z TowÄ… Frenkel i RachelÄ… Zylberberg, którÄ… nazywano SarenkÄ…. Na zebrania szomrów (skautów żydowskich) Mira przychodziÅ‚a w wysokich butach, ogromnym kożuchu i niebieskim berecie. MiaÅ‚a skoÅ›ne oczy, byÅ‚Ä… silna i tajemnicza. Koleżanki z organziacji wiedziaÅ‚y, że jest dziewczynÄ… Mordechaja Anielewicza, i patrzyÅ‚y na niÄ… jak na rewolucjonistkÄ™ z Narodnej Woli". (Anka GrupiÅ„ska, "Odczytanie Listy. OpowieÅ›ci o powstaÅ„cach żydowskich", Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003)

W styczniu 1940 roku rozpoczÄ…Å‚ dziaÅ‚alność w getcie warszawskim, pierwsza zbiórka odbyÅ‚a siÄ™ na ulicy Prostej 5. Wraz z Josefem KapÅ‚anem Anielewicz redagowaÅ‚ gazetkÄ™ komendy warszawskiej "Neged Hazerem” (Pod prÄ…d). Swoje artykuÅ‚y podpisywaÅ‚ pseudonimem "M-i” - Malachi (po polsku AnioÅ‚ek).
Podczas wielkiej akcji likwidacyjnej w getcie byÅ‚ poza WarszawÄ…, w rejonie ZagÅ‚Ä™bia, na granicy ze ÅšlÄ…skiem, gdzie próbowaÅ‚ wspóÅ‚organizować żydowski Blok Antyfaszystowski - organizacjÄ™ dziaÅ‚ajÄ…cÄ… w gettach Generalnego Gubernatorstwa i ÅšlÄ…ska. WróciÅ‚ na nowo do getta po wrzeÅ›niu 1942 r. W styczniu hitlerowcy okrążyli dom na ul. MiÅ‚ej, w której spaÅ‚a grupa Anielewicza (oprócz niego samego byÅ‚ w niej Elek RóżaÅ„ski, Emilka Landau, Merdek Growas i inni). Szromowcy mieli kilka minut, by ukryć pod ubraniem broÅ„ i zbiec na ulicÄ™. Hitlerowcy zÅ‚apali ich, podobnie jak innych mieszkaÅ„ców i w dużej grupie prowadzili na Umschlagplatz, aby wywieźć ich stamtÄ…d do obozów zagÅ‚ady. Å»OB-owcy nie mieli broni, ale mimo tego niedaleko Umschlagplatzu , na rogu Zamenhofa i MiÅ‚ej zaatakowali Niemców, rzucajÄ…c granatami. Kilka osób, w tym Anielewicz, ocalaÅ‚o. 2 grudnia 1942 r. Mordechaj zostaÅ‚ komendantem Å»ydowskiej Organizacji Bojowej.
Jak wspominaÅ‚ Marek Edelman, Anielewiczowi bardzo zależaÅ‚o na przywództwie Å»OB-u. „ByÅ‚ ambitny, dynamicznym mÅ‚ody, odważny. Może nie zawsze miewaÅ‚ trafny osÄ…d. Ale byÅ‚ Å›wietnym dowódcÄ…, do wszystkich dziaÅ‚aÅ„ wnosiÅ‚ dynamizm“. („Strażnik. Marek Edelman opowiada“, Rudi Assuntino, WÅ‚odek Goldkorn, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006)

W 1942 r. dziewczyna Anielewicza, Mira Fuchrer, pojechaÅ‚a do innych gett jako Å‚Ä…czniczka. "WróciÅ‚a w niebieskim kapeluszu z woalkÄ…, która skrywaÅ‚a poÅ‚owÄ™ jej twarzy, wÅ‚osy miaÅ‚a modnie ondulowane, brzwi i rzÄ™sy przyciemnione, a sukniÄ™ w jaskrawych kolorach - wyglÄ…daÅ‚a jak mÅ‚oda polska dama". (Anka GrupiÅ„ska, "Odczytanie Listy. OpowieÅ›ci o powstaÅ„cach żydowskich", Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003)
Jak wynika z relacji innych uczestników powstania w getcie, Anielewicz miaÅ‚  być przekonany, że wszystko jest możliwe i byÅ‚ przekonany, że miesiÄ…c życia wiÄ™cej czy mniej nie ma znaczenia. W marcu 1943 r. razem z jednym ze swoich ludzi zabiÅ‚ na ul. MiÅ‚ej niemieckiego strażnika, żeby zabrać mu pistolet. W odwecie Niemcy zmasakrowali dwieÅ›cie osób mieszkajÄ…cych na tej ulicy. Wówczas inni liderzy, a także Komitet Koordynacyjny (organ wszystkich żydowskich partii, sprawujÄ…cy kontrolÄ™ nad Å»OB-em) chcieli odebrać Anielewiczowi przywództwo.
7 maja 1943 r. Anielewicz trafiÅ‚ do bunkra przy ul. MiÅ‚ej 18. W wyniku zdrady, dzieÅ„ później kryjówka zostaÅ‚a otoczona przez wojsko niemieckie. Po wezwaniu do poddania siÄ™, ludność cywilna (wewnÄ…trz przebywaÅ‚o w sumie ok. 300 osób) opuÅ›ciÅ‚a bunkier. Pozostali w Å›rodku żoÅ‚nierze Å»OB podjÄ™li nierównÄ… walkÄ™. Niemcy wrzucili do Å›rodka granaty i wpuÅ›cili gaz.

 

Oddajmy jeszcze raz gÅ‚os Edelmanowi: „Ostatni raz widziaÅ‚em „Mariana“ Mordechaja Anielewicza 7 maja, kiedy to on, jego dziewczyna, Mira (Fuchrer), i „Celina“, Cywia Lubetkin, zostali na nocleg w naszym bunkrze przy ul. FranciszkaÅ„skiej 30. Na drugi dzieÅ„ pod wieczór razem z Jankiem Bilakiem i Jurkiem BÅ‚onesem odprowadziÅ‚em ich do bunkra na MiÅ‚ej 18. To byÅ‚ ogromny bunkier i bardzo zatÅ‚oczony, chociaż zorganizowany wzorowo. PoprosiÅ‚em ich, żeby wrócili do nas. Nie pamiÄ™tam już jak to siÄ™ staÅ‚o, że „Celina“wróciÅ‚a z nami, a „Marian“ z MirÄ… zostali. Å»aÅ‚ujÄ™, że nie nalegaÅ‚em bardziej. NaprawdÄ™ mogli wtedy przenocować u mnie. Nazajutrz wieczorem z „CelinÄ…“ i innymi kolegami poszliÅ›my do nich. (..) W bunkrze na MiÅ‚ej 18 odnaleźliÅ›my okoÅ‚o piÄ™tnastu osób, które przeżyÅ‚y. Masza Puttermilch, jedna z naszych, opowiedziaÅ‚a mi, że „Jurek“ Wilner* poleciÅ‚ wszystkim, by popeÅ‚nili samobójstwo, gdyż bunkier, otoczony przez Niemców, zamieniaÅ‚ siÄ™ w komorÄ™ gazowÄ…. Ona jednak nie ulegÅ‚a tej chwilowej histerii, poszukaÅ‚a zapasowego wyjÅ›cia i znalazÅ‚a je. WystarczyÅ‚o trochÄ™ przytomnoÅ›ci umysÅ‚u, bo wszystkie bunkry budowane byÅ‚y tak, żeby miaÅ‚y po kilka wÅ‚azów. Niemcy nie zablokowali wszystkich wyjść.“ („Strażnik. Marek Edelman opowiada“, Rudi Assuntino, WÅ‚odek Goldkorn, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006)

*Izrael Chaim Wilner, pseudonim „Jurek“, „Arie“, dziaÅ‚acz Haszomer Hacair. OrganizowaÅ‚ w Å›lÄ…skich gettach grupy samoobrony.  ByÅ‚ przedstawicielem organizacji podziemnych getta do kontaktów z ArmiÄ… KrajowÄ…. Aresztowany i torturowany przez Niemców nie przyznaÅ‚ siÄ™ do dziaÅ‚alnoÅ›ci konspiracyjnej. Fizycznie zniszczony, uciekÅ‚ z obozu pracy w KawÄ™czynie i wróciÅ‚ do getta, gdzie popeÅ‚niÅ‚ samobójstwo w bunkrze przy ul. MiÅ‚ej.