W Å›wiadomoÅ›ci starszych mieszkaÅ„ców Warszawy hasÅ‚o "paÅ‚ac Mostowskich" budzi raczej zÅ‚owrogie skojarzenia, odlegÅ‚e od pokazywanych w serialu "07 zgÅ‚oÅ› siÄ™" stosunkowo sympatycznych biurowych wnÄ™trz, w których urzÄ™dowaÅ‚ porucznik Borewicz. Po wojnie w gmachu istotnie mieÅ›ciÅ‚a siÄ™ siedziba Milicji Obywatelskiej, tyle że w jego podziemiach wiÄ™ziono i katowano opozycjonistów. Åšwieża pamięć o tych zdarzeniach determinuje postrzeganie miejsca i przyćmiewa dawnÄ… historiÄ™ paÅ‚acu, w którym mieÅ›ci siÄ™ dziÅ› StoÅ‚eczna Komenda Policji.

Tereny, na których stoi dziÅ› PaÅ‚ac Mostowskich, w pierwszej poÅ‚owie XVII w. należaÅ‚y do niejakiej Jadwigi Danielowej, która sprzedaÅ‚a swoje grunty siostrom zakonnym "Brygidkom" z Lipia pod WarszawÄ…. Od nich grunt pod budowÄ™ odkupiÅ‚ w latach 40. XVIII w. nadworny malarz królewski, Daniel Ernest Poltz, który wystawiÅ‚ sobie tutaj dworek podmiejski. Budynek przechodziÅ‚ potem kilkakrotnie z rÄ…k do rÄ…k - jego wÅ‚aÅ›cicielami byli kolejno Adam PoniÅ„ski, kasztelan pÅ‚ocki Adam Brzostowski, aż wreszcie Hilzenowie, którzy przebudowali skromny raczej obiekt na prawdziwy paÅ‚ac, który w epoce stanisÅ‚awowskiej uchodziÅ‚ za jeden z najÅ›wietniejszych w okolicy. OkoÅ‚o 1804 r. paÅ‚ac wraz z terenem o trzech frontach nabyÅ‚ syn wojewody mazowieckiego Tadeusz Antoni Mostowski, o którym wiÄ™cej tutaj. WedÅ‚ug ówczesnych źródeÅ‚ paÅ‚ac Hilzenów staÅ‚ wtedy od strony placu i nieistniejÄ…cej dziÅ› ulicy Przejazd, ogrody zaÅ› i oficyny gospodarcze siÄ™gaÅ‚y do Nowolipek.

Mostowski, urodzony w 1766 r., zdążyÅ‚ już zasÅ‚ynąć jako wydawca "Gazety Narodowej i Obcej" , w której propagowaÅ‚ hasÅ‚o reformy Rzeczypospolitej, braÅ‚ udziaÅ‚ w powstaniu koÅ›ciuszkowskim, trafiÅ‚ do wiÄ™zienia, z którego zostaÅ‚ zwolniony z nakazem opuszczenia kraju. TafiÅ‚ do Francji, gdzie studiowaÅ‚. Do Warszawy wróciÅ‚ dopiero za czasów pruskich, zaangażowaÅ‚ siÄ™ w tworzenie Towarzystwa PrzyjacióÅ‚ Nauk, organizacjÄ™ pierwszego klubu literackiego, zostaÅ‚ też ministrem spraw wewnÄ™trznych. Nie miaÅ‚ jeszcze czterdziestki, gdy zostaÅ‚ wÅ‚aÅ›cicielem paÅ‚acu.  PostanowiÅ‚ go przebudować i upiÄ™kszyć. Nie od razu. MiaÅ‚ widocznie pilniejsze rzeczy do wykonania, brakowaÅ‚o mu może na to pieniÄ™dzy. Najpierw, w 1805 r. zaÅ‚ożyÅ‚ w prawej oficynie paÅ‚acu drukarniÄ™, gdzie drukowaÅ‚ gazetÄ™ i najlepsze polskie utwory literackie. Dopiero po kilkunastu latach zdecydowaÅ‚ siÄ™ powierzyć generalnÄ… odbudowÄ™ swojej siedziby sÅ‚ynnemu warszawskiemu architektowi Antoniemu Corazziemu. Rokokowe formy paÅ‚acu, jakie nadali mu Hilzenowie, byÅ‚y już wówczas niemodne. Warszawa fascynowaÅ‚a siÄ™ stylem cesarstwa, empire - z kolumnami i portalami. W takim stylu powstawaÅ‚ projektowany w tym samym czasie Teatr Wielki, Belweder, sÄ…siednie budynki Skarbu przy Placu Bankowym i wiele innych. Corazziemu przyszedÅ‚ w sukurs modny w tym czasie rzeźbiarz Norblin, który wykonaÅ‚ ozdobne pÅ‚askorzeźby o greckiej ornamentyce, utrzymane w tym wÅ‚aÅ›nie stylu. CaÅ‚ość budynku po przebudowie skÅ‚adaÅ‚a siÄ™ z dwóch dużych podwórz i trzech frontów: gmachu gÅ‚ównego od placyku, prawego skrzydÅ‚a od ulicy Przejazd i póÅ‚nocnej elewacji od Nowolipek. Front o czterech kolumnach z korynckimi gÅ‚owicami, wznoszÄ…cy siÄ™ nad parterem, osÅ‚aniaÅ‚ lekki, lekko ryzalitowany taras pierwszego piÄ™tra. Efekt zostaÅ‚ uznany za jedno z najlepszych dzieÅ‚ Corazziego.

Jak ozdobÄ… frontu byÅ‚ portal kolumnowy, tak wnÄ™trze kryÅ‚o prawdziwÄ… perÅ‚Ä™ architektury, tak zwanÄ… "BiaÅ‚Ä… SalÄ™", empirowe cacko peÅ‚ne najprzedniejszych ornamentacji. CaÅ‚ość dopeÅ‚niaÅ‚y dwie boczne salki oddzielone od gÅ‚ównej parÄ… kanelowanych kolumn.

W 1902 r., jak donosiÅ‚a ówczesna prasa, caÅ‚y front od strony Nowolipek zostaÅ‚ zburzony do fundamentów i blisko przez rok odbudowywany na nowo. Podobnym zmianom i przeróbkom ulegÅ‚o skrzydÅ‚o od ul. Przejazd.

W 1945 r. paÅ‚ac przedstawiaÅ‚ żaÅ‚osny widok. Podminowany przez wycofujÄ…ce siÄ™ wojska niemieckie, wysadzany partiami w powietrze, ulegÅ‚ zniszczeniu - jak szacowali autorzy tygodnika "Stolica" - w 75 proc. Na szczęście stosunkowo najmniej ucierpiaÅ‚a najcenniejsza, frontowa elewacja autorstwa Corazziego. Spalony byÅ‚ jednak caÅ‚y dach, oprócz frontowego runęły wszystkie stropy, do fundamentów zniszczone zostaÅ‚y Å›ciany skrzydÅ‚a od zachodu i zewnÄ™trzne Å›ciany podwórz. To, co ocalaÅ‚o, groziÅ‚o w każdej chwili zawaleniem, jak np. parawan przedniej Å›ciany elewacji od ulicy Przejazd. Ze wszystkich stron resztki paÅ‚acu otaczaÅ‚y olbrzymie stosy gruzów.

W 1947 r. Ministerstwo BezpieczeÅ„stwa Publicznego zdecydowaÅ‚o o odbudowie zabytku. Projekt powierzono dwóm mÅ‚odym architektom - Kuzmie i StÄ™piÅ„skiemu. MiaÅ‚ być pierwszym nowym gmachem powstaÅ‚ym przy wytyczanej wÅ‚aÅ›nie ulicy NowomarszaÅ‚kowskiej, która zaledwie po paru miesiÄ…cach zostaÅ‚a przemianowana na Nowotki (obecnie Andersa).

Odbudowa miaÅ‚a oczywiÅ›cie wymiar propagandowy. RelacjonujÄ…cy jÄ… dziennikarze wspominali, że "przy cennej budowie zabytkowej i to znajdujÄ…cej siÄ™ w takim stanie zniszczenia, stosowanie wyÅ›cigu pracy i przekraczania norm wyznaczanych dla budynków zwykÅ‚ych wydaje siÄ™ rzeczÄ… niewykonalnÄ…. Ale i tu polski robotnik potrafiÅ‚ osiÄ…gnąć rezultaty przekraczajÄ…ce - w tych warunkach - wszelkie marzenia. I tak, murarze F. Grejszczyk, F. Michalski i J. Grzelka osiÄ…gali do 180 proc. normy. CieÅ›le, przy skomplikowanej konstrukcji dachowej, jak J. Fanfara i J. Osenka osiÄ…gali ponad 200 proc. normy, a inni "deptali im po piÄ™tach" rezultatami ponad 160 proc."

Praca nie byÅ‚a Å‚atwa. Trzeba byÅ‚o usunąć 30 tysiÄ™cy metrów szeÅ›ciennych gruzu. Stosunkowo najlepiej zachowana część frontowa budynku rozlatywaÅ‚a siÄ™ podczas robót, odpadaÅ‚y przepalone rzeźby i detale. Rozbierano caÅ‚e partie Å›cian. Front od dawnej ulicy Przejazd (wówczas już NowomarszaÅ‚kowskiej, dziÅ› Andersa) trzeba byÅ‚o rozebrać w caÅ‚oÅ›ci. Podczas odbudowywania murów BiaÅ‚ej Sali z pierwszego piÄ™tra runÄ…Å‚ caÅ‚y póÅ‚nocno-wschodni narożnik parteru i przez kilka tygodni prawie póÅ‚ BiaÅ‚ej Sali wisiaÅ‚o jedynie na stemplach, grożąc wykrzywieniem siÄ™ wszystkich, nielicznych ocalaÅ‚ych gzymsów i sztukaterii. W miejscu nowych piwnic pojawiÅ‚y siÄ™ stare, niesÅ‚ychanie mocne fundamenty, które trzeba byÅ‚o rozsadzać minami. W jednym z podwórz, przy kopaniu fundamentów pod kotÅ‚owniÄ™, na gÅ‚Ä™bokoÅ›ci siedmiu metrów natrafiono na jakÄ…Å› starÄ… rzeczkÄ™, która wciąż podmywaÅ‚a prace.

Mimo tylu przeciwnoÅ›ci losu odnowiony PaÅ‚ac oddano do użytku -jak przystaÅ‚o na wzorcowej, socjalistycznej budowie - na 7 dni przed terminem. "PiÄ™kna, trójbarwna posadzka (dÄ…b czarny, dÄ…b zwykÅ‚y i jesion), dopeÅ‚nia wrażenia. A gdy przyjdÄ… specjalnie projektowane żyrandole, kinkiety, dywany i stylowe meble, BiaÅ‚a Sala bÄ™dzie jednÄ… z najpiÄ™kniej wyposażonych sal stolicy" - zachwycaÅ‚ siÄ™ dziennikarz tygodnika "Stolica", dodajÄ…c: - PaÅ‚ac Mostowskich, tak dziÅ› zachwycajÄ…cy przechodniów, nie powiedziaÅ‚ jeszcze swego ostatniego sÅ‚owa. Jest perÅ‚Ä… w ruinach. Dopiero obecnie przystÄ™puje siÄ™ do zagospodarowania otoczenia, które wkoÅ‚o zieje pustkÄ… i zaniedbaniem. Od strony NowomarszaÅ‚kowskiej paÅ‚ac zbliży siÄ™ niejako do tej ulicy, która w jego kierunku rozszerzy siÄ™ o szerokość powrotnej jezdni. Od strony póÅ‚nocnej, tj. od Nowolipek, powstanie monumentalny podjazd i schody oraz stanÄ… dwie rzeźby symboliczne i rozwinie siÄ™ kilkudziesiÄ™ciometrowy plac w kierunku Å»oliborza. (...) CaÅ‚y paÅ‚ac otoczony bÄ™dzie balustradÄ… z piaskowca i kilkoma poziomami schodów. Niestety, nie bÄ™dzie to harmonizować z otoczeniem domów mieszkalnych osiedla Muranów, podchodzÄ…cych znacznie wyższymi od paÅ‚acu blokami tuż pod jego poÅ‚udniowo-zachodni narożnik."

 

Beata ChomÄ…towska