W krajobrazie południowo - zachodniego Muranowa, poza elegancką ulicą Nalewki z czatownią straży ogniowej,  od 1893  roku wieżą kościoła św. Augustyna z ul. Nowolipki, wyróżniał się ponury Dom badań, czyli gmach carskiego więzienia śledczego pomiędzy ulicami Pawią i Dzielną nazwany Pawiakiem; Zakład penitencjarny na Muranowie został wzniesiony w latach 1829-1835 według projektu architekta Henryka Marconiego, który wzorował się na podobnym obiekcie z Monachium. W gmachu głównym i bocznych skrzydłach było łącznie osiem oddziałów. Więzienie było strzeżone przez główną wartownię i trzy posterunki obserwacyjne, umieszczone na wieżyczkach tzw. zwyżkach ponad murem. Jedna od strony ul. Pawiej przy budynku administracyjnym, druga - w rogu podwórza przy zbiegu ulic Dzielnej i Więziennej, trzecia przy „Serbii” Teren więzienia męskiego, od żeńskiego był oddzielony ceglanym parkanem z żelazną furtą.
Gmach więzienia kobiecego tzw. „Serbia” został wzniesiony w 1880 roku i był położony bezpośrednio przy ul. Dzielnej, tworząc jakby przedłużenie murów więzienia męskiego. Główny budynek „Serbii” posiadał trzy kondygnacje: parter i dwa piętra. Wzdłuż każdej, podobnie jak w „Pawiaku” biegł korytarz z celami po obu stronach. Podczas bombardowania Warszawy we wrześniu 1939 roku budynek więzienia męskiego został częściowo zburzony, dlatego też pierwszych aresztantów umieszczano w gmachu kobiecym, na Oddziałach II i III. Dla kobiet przeznaczono Oddział I. Wkrótce na skutek znacznego przepełnienia „Serbii” władze niemieckie zarządziły odbudowę więzienia męskiego. Prace budowlane ukończono do jesieni 1940 roku[1]. Przewidywana maksymalna ilość miejsc dla aresztowanych wynosiła: w oddziałach męskich ok. 700 osób, w oddziałach kobiecych do ok. 250. W czasach nazistowskich przeciętny stan więźniów „Pawiaka” kształtował się w granicach ok. 1800 mężczyzn i 500 kobiet. W momentach największego terroru w stolicy, przebywało w nim około 3000 aresztantów, a więc trzykrotnie więcej niż przewidywała norma. W latach okupacji nazwy „Pawiak” i „Serbia” były synonimem męczeństwa i śmierci. W rzeczywistości był to etap przejściowy przed transportem do obozu koncentracyjnego lub do miejsca kaźni. Brak ksiąg ewidencyjnych i innych dokumentów z „Pawiaka”, nie pozwala na dokładne ustalenie ilości ofiar z lat 1940-1944. Według ustaleń współwięźniów, do obozów koncentracyjnych III Rzeszy wywieziono z „Pawiaka” łącznie około 60000 osób, a w egzekucjach stracono około 37 000 -  twierdziła dr n. med. Anna Czuperska –Śliwicka [2].
 Egzekucje od wiosny 1940 roku odbywały się w Puszczy Kampinoskiej koło Palmir, w Lasach Chojnowskich pod Piasecznem i innych podmiejskich lasach, potem na ulicach miasta, a po stłumieniu powstania żydowskiego od czerwca 1943 roku w ruinach wypalonego getta m.in. w okolicach ul. Dzielnej 27 i przy ul. Nowolipki 29. (okolice ul. Karmelickiej)  Latem 1944 roku nadal „Pawiak”. i Serbia” były wielkim aresztem śledczym Sicherheitspolizei und Sicherheitsdienst (Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa III Rzeszy- obj. KO). Tam też przetrzymywano głównie więźniów politycznych.
 Wraz ze zbliżaniem się do Warszawy Armii Czerwonej, w dniach 23-24 lipca 1944 roku Niemcy rozpoczęli przygotowania do ewakuacji. Po segregacji więźniów: część z nich przeznaczono do egzekucji, innych do obozów, a pozostałych zwolniono[3]. 31 lipca 1944 roku zniszczono dokumentację, w tym rejestry więzienne oraz zwolniono kolejną grupę aresztantów. Wśród nich byli i lekarze: Anna Czuperska-Śliwicka, Anna Sipowicz-Goślicka, Felicjan Loth, Zygmunt Śliwicki. Pomimo formalnego zwolnienia, dr Krystyna Ossowska i pielęgniarka Stanisława Wójcik z humanitarnych pobudek pozostały w „Serbii”, aby opiekować się chorymi.
1 sierpnia 1944 roku w więzieniu przebywało jeszcze 80 mężczyzn (40 na kwarantannach i 40 chorych), oraz 25 chorych kobiet. Pilnowali ich już tylko Niemcy i Ukraińcy. W dniu wybuchu powstania, polskich strażników nie wpuszczono już na teren obiektu, a zastąpił ich pododdział gestapo przysłany z Lublina. Polska straż więzienna, współpracująca z wywiadem Armii Krajowej, podlegała podkomisarzowi Janowi Wackowi i podkomisarz Jadwidze Sadzińskiej[4]. Korzystając z ogólnego zamieszania, spowodowanego zamianą strażników, udało się uciec kanałami 17 Żydom zatrudnionym w więziennych warsztatach.
 W pierwszych dniach powstania na „Pawiaku” słychać było odgłosy toczących się walk o cmentarze, o obóz „Gęsiówkę”. Budynku więziennego powstańcom nie udało się zdobyć, co w konsekwencji przesądziło o losach pozostałych tam aresztantów. 13 sierpnia, w ruinach opodal kościoła św. Augustyna rozstrzelano 80 mężczyzn i 18 kobiet. Pozostało tylko siedem więźniarek zatrudnionych w kuchni i personel medyczny tj. dr K. Ossowska i  pielęgniarka S. Wójcik. 18 sierpnia naziści zamordowali dwie kobiety z obsługi kuchennej: Irenę Anioł - powinowatą Marii Curie-Skłodowskiej i Halinę Tulińską- żonę majora WP będącą w 7 miesiącu ciąży.  Była to ostatnia w krwawej, wojennej historii egzekucja w tym miejscu.
 21 sierpnia 1944 roku cały, podminowany wcześniej teren „Pawiaka”-„Serbii” wraz ze wszystkimi pawilonami Niemcy wysadzili w powietrze. Wkraczające do Warszawy oddziały polskie i sowieckie 17 stycznia 1945 r. zastały tu ogrom ruin, z kikutem sterczącego filaru głównej bramy wjazdowej. Z czasem stał się on eksponatem w urządzonym tu muzeum pamięci narodowej.
  28 listopada 1965 roku otwarto „Muzeum Więzienia Pawiak” jako placówkę memoratywną walki i męczeństwa czasów zaborów i okupacji  nazistowskiej Przy jego urządzaniu wykorzystano fundamenty i suterenę dawnego oddziału męskiego[5]. Na dawnym, więziennym placu spacerowym ustawiono pomnik Ofiar Pawiaka, 8- metrowy obelisk wykonano z granitu, według projektu byłej więźniarki Zofii  Kann - Pociłowskiej. Napis głosi: Więźniom politycznym, bojownikom o wyzwolenie narodowe i społeczne - Lud Warszawy -1965. Po drugiej stronie obecnej ul. Jana Pawła II, na skwerze położono tablicę upamiętniającą więźniarki – ofiary „Serbii”.