W 2005 r., po przyjeździe do Warszawy, zamieszkaÅ‚am na terenie dawnego maÅ‚ego getta, a moja ówczesna redakcja ulokowana byÅ‚a w biurowcu Intraco. O ile nie miaÅ‚am kÅ‚opotu z oswojeniem Elektoralnej, ChÅ‚odnej, Ogrodowej, mimo Å›wiadomoÅ›ci, gdzie znajdowaÅ‚a siÄ™ sÅ‚ynna kÅ‚adka Å‚Ä…czÄ…ca dwie części getta, to idÄ…c na póÅ‚noc, dÅ‚ugo poruszaÅ‚am siÄ™ w kwadracie Jana PawÅ‚a-SolidarnoÅ›ci-Stawki-Andersa, unikajÄ…c zapuszczania siÄ™ gÅ‚Ä™biej, miÄ™dzy budynki, żeby nie natknąć siÄ™ na TEN plac. WiedziaÅ‚am, że gdzieÅ› tam wÅ‚aÅ›nie jest. WiedziaÅ‚am, że muszÄ™ go zobaczyć, ale jednoczeÅ›nie odwlekaÅ‚am konfrontacjÄ™. Czego siÄ™ baÅ‚am? Å»e odsÅ‚oni siÄ™ przede mnÄ… coÅ› strasznego, pustka, rozlegÅ‚a blizna po getcie. KtóregoÅ› dnia trafiÅ‚am tam zupeÅ‚nie przypadkiem i odetchnęłam – nie byÅ‚o tak źle. Wielki plac, ale caÅ‚y wypeÅ‚niony zieleniÄ…, po alejkach krążyli ludzie, a co najważniejsze – poÅ›rodku staÅ‚ znany, wiele razy oglÄ…dany na zdjÄ™ciach pomnik. Strach zniknÄ…Å‚. NiespeÅ‚na dwa lata później Å›wiadomie zamieszkaÅ‚am na Muranowie – dwa kroki od placu, już oswojonego, na którym wyrósÅ‚ wówczas Ohel – zalążek przyszÅ‚ego Muzeum Historii Å»ydów Polskich.

Pierwotnie - zgodnie z zaÅ‚ożeniami projektantów Muranowa - dzisiejszy Plac Bohaterów Getta miaÅ‚ nazywać siÄ™ Placem MÅ‚odzieży. Jeszcze w latach 50. planowano zostawić częściowo wypalony budynek dawnych Koszar Artylerii Koronnej, który Niemcy wykorzystywali jako wiÄ™zienie zwane GÄ™siówkÄ…, i urzÄ…dzić w nim Muzeum Walki z Faszyzmem (ostatecznie budynek straszyÅ‚ jako ruina do lat 60., kiedy go rozebrano). Przy Muzeum miaÅ‚a stanąć rotunda, mieszczÄ…ca Dom MÅ‚odzieży (na szkicach projektów przypomina trochÄ™ gÅ‚ówny budynek Sejmu w miniaturze), a vis-a-vis niej: wieża. W parterowych budyneczkach ozdobionych podcieniami a la krakowskie Sukiennice planowano umieÅ›cić "rzemieÅ›lnicze punkty usÅ‚ugowe"... Wizja nie doczekaÅ‚a siÄ™ jednak realizacji.

 

11-metrowy pomnik Bohaterów Getta, dÅ‚uta znanego warszawskiego rzeźbiarza Natana Rappaporta, w oprawie architektonicznej Leona Marka Suzina, odsÅ‚oniÄ™to 19 kwietnia 1948 r., w piÄ…tÄ… rocznicÄ™ wybuchu Powstania w Getcie. Wtedy wyglÄ…daÅ‚o to tak: "CiszÄ™ martwego rumowiska ghetta warszawskiego, porosÅ‚ego bujnym zielskiem, przerywa od czasu do czasu tramwaj, jadÄ…cy na Å»oliborz nowÄ… ul. MarszaÅ‚kowskÄ…. Na rogu ul. Anielewicza (dawniej GÄ™sia) czÄ™sto wysiada garść ludzi, chociaż w pobliżu nie ma Å›ladów zamieszkania. SkrÄ™cajÄ… w lewo i już z daleka kierujÄ… wzrok na wysokÄ… Å›cianÄ™ z szarego kamienia, królujÄ…cÄ… samotnie wÅ›ród morza zniszczeÅ„. To pomnik Bohaterów Getta, wzniesiony w kwietniu tego roku, w V rocznicÄ™ powstania". ("Architektura", nr 6-7/1948).

 

 

 

Od tego czasu odbywajÄ… siÄ™ przed nim uroczyste obchody kolejnych rocznic wybuchu powstania. Dopóki nie zacznie dziaÅ‚ać powstajÄ…ce obok Muzeum Historii Å»ydów Polskich, jest i bÄ™dzie najważniejszym punktem placu, do którego docierajÄ… wszyscy odwiedzajÄ…cy Muranów. To tutaj, w  grudniu 1970 r., kanclerz RFN Willy Brandt po zÅ‚ożeniu wieÅ„ca uklÄ…kÅ‚, by wyrazić żal narodu niemieckiego za zbrodnie popeÅ‚nione na narodzie żydowskim (to zdarzenie upamiÄ™tnia też tablica u zbiegu ulic Karmelickiej i Lewartowskiego). To tutaj dwa lata temu po raz ostatni skÅ‚adaÅ‚ kwiaty Marek Edelman, zmarÅ‚y w 2009 r. przywódca powstania w getcie.  Replika pomnika znajduje siÄ™ w Muzeum PamiÄ™ci Yad Vashem w Jerozolimie. W Komitecie Budowy Pomnika, utworzonym w 1946 r., dziaÅ‚ali Adolf Berman, Icchak Cukierman i Bernard Falk. Przy pomniku pracowaÅ‚a firma budowlana Mariana PliszczyÅ„skiego, firma „inż. J. Fedorowicz“ wykonaÅ‚a prace kamieniarskie, a odlew rzeźby – paryska gisernia Eugene Didier`a. Ciekawostka: pomnik obÅ‚ożony jest pÅ‚ytami z grubo szlifowanego labradorytu pochodzÄ…cego ze szwedzkich kamienioÅ‚omów w Hunnebostrand, w których zamawiaÅ‚ w 1942 r. Albert Speer, minister gospodarki III Rzeszy, aby sÅ‚użyÅ‚y za materiaÅ‚ pod pomniki przyszÅ‚ych zwyciÄ™stw Hitlera.

 

Nie wszyscy mieszkaÅ„cy Muranowa wiedzÄ…, że jest to drugi pomnik Bohaterów Getta. WczeÅ›niej, od 16 kwietnia 1946 r. do 19 kwietnia 1948 r., rolÄ™ pomnika speÅ‚niaÅ‚a tablica w ksztaÅ‚cie koÅ‚a z wyciÄ™tym liÅ›ciem palmowym – symbolem mÄ™czeÅ„stwa, i hebrajskÄ… literÄ… „B“ (Berejszyz). WyglÄ…da jak wÅ‚az do kanaÅ‚u i znajduje siÄ™ w pobliżu ul. Anielewicza, w miejscu nieistniejÄ…cego dziÅ› trójkÄ…tnego placyku przed niegdysiejszÄ… fasadÄ… koszar artylerii konnej (dawna ul. Zamenhofa 19). Ich wypalone mury rozebrano dopiero w 1963 r., choć nadawaÅ‚y siÄ™ do odbudowy. Na tablicy jest też napis w jÄ™zykach polskim, hebrajskim i jidysz: "Tym, którzy polegli w bezprzykÅ‚adnej bohaterskiej walce o Godność i Wolność narodu żydowskiego, o WolnÄ… PolskÄ™, o wyzwolenie czÅ‚owieka - Å»ydzi Polscy". Otacza jÄ… kamienne obrzeże z czerwonego piaskowca, którego kolor i wysypane wokóÅ‚ fragmenty cegieÅ‚ miaÅ‚y symbolizować krew przelanÄ… w walce.

Tak o pomniku pisaÅ‚ gÅ‚ówny projektant Muranowa PoÅ‚udniowego, Bohdan Lachert: "Nastrój grozy wielkiego mauzoleum, postawionego wÅ›ród cmentarzyska gruzów, przesiÄ…kniÄ™tego krwiÄ… narodu żydowskiego, winien pozostać, gdy dookoÅ‚a powstanie nowe życie (...) Pomnik ustawiony na miejscu, z którego usuniÄ™to rumowisko - wyrasta niejako z terenu akcji zbrojnej getta, z terenu dawnego, minionego życia. Odgruzowane ulice Muranowa stanowiÄ… wÄ…wozy wÅ›ród zwaÅ‚ów gruzu, zalegajÄ…cego dziÅ› wyrównanÄ… mniej wiÄ™cej warstwÄ… dwumetrowej gruboÅ›ci. Gruzy te, w możliwie najwiÄ™kszej iloÅ›ci, powinny pozostać na miejscu, upamiÄ™tnić dni grozy i walki, stanowić grunt, na którym wzniesione bÄ™dzie nowe miasto, nowe życie". (Cytat za książkÄ… Jana Górskiego, "Warszawa w latach 1944-49: odbudowa", PWN 1988