WŁOSKIE INSPIRACJE

Kojarzony dziś jednoznacznie jako dzielnica robotnicza, Muranów ma szlachetniejsze korzenie, niż mogłoby się wydawać. W linii prostej sięgają podweneckiej wyspy Murano, słynącej do dziś z produkcji szkła - miejsca urodzenia Giuseppe Bellottiego, nadwornego architekta królów Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego. Belotti, którego dziełem w Warszawie są m.in. kościół św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu i projekt pałacu w Wilanowie, w 1686 r. wystawił dla siebie pałac w rejonie dzisiejszej ulicy Muranowskiej i Pomnika Pomordowanych na Wschodzie i – kierowany sentymentem – ochrzcił go Murano, na pamiątkę rodzinnych stron.

Od tej włoskiej wyspy, słynnej z wyrobu szkła, pochodzi nazwa Muranów (zdjęcie: Monika Utnik)

Budynek, utrzymany w stylu „entre cour de jardin“, czyli „między dziedzińcem a ogrodem“ (w takim samym założeniu projektowany był m.in. warszawski pałac Bruhla) założony był na planie podkowy, miał dwie kondygnacje i nawiązywał formą do polskiego dworu.
 Rejon, wówczas podmiejski, przy drodze na Bielany, wybrany przez Belottiego na lokalizację posiadłości, nazywano „wygonem Miasta Nowego Warszawy“. Jak wyglądała ta okolica? Z ówczesnych relacji wyłania się typowo sielski krajobraz powstających tam od 1559 r. jurydyk – prywatnych osad, z własnymi prawami miejskimi, osadnictwem i administracją, „rozlanych w przestrzeni zielonych pól, stawów, sadzawek, źródeł i wysepek“.

Jurydyki muranowskie

W południowej części Muranowa, przylegającej do jurydyki leszczyńskiej (późniejszej ul. Leszno, dziś al. Solidarności) od początku XVII w. rozciągały się zabudowania klasztorów Brygidek, Reformatów, Kapucynów i Karmelitów – oraz należące do nich pola i ogrody warzywne, stopniowo zagospodarowywane przez szlachtę, która wzorem Belottiego stawiała tu podmiejskie dworki i pałacyki. Niektóre z tych budynków przetrwały w niezmienionej postaci do wybuchu II wojny światowej. Za szczególnie atrakcyjne uchodziły tereny wzdłuż drogi pełnej źródeł, które wykorzystywano do zaopatrzenia Warszawy w wodę pitną, przy pomocy pierwszego wodociągu dla Nowego Miasta, który potem przeciągnięto aż do Rynku Staromiejskiego. Wodociąg składał się z drewnianych skrzyń, piętrzących wodę, zwanych nalewkami (naliwkami) i rząpi (studni), z których pobierano wodę. Z czasem rzeczka zmieniła nazwę na Nalewkę, a następnie tak zaczęto nazywać drogę biegnącą wzdłuż niej od Długiej do Świętojerskiej. Na Wielkim Planie Warszawy de Tirregaille'a z 1762 r. zaznaczono już ulice Leszno i Nowolipki. Na planie z 1831 r. widać też ul. Żelazną, Smoczą, Gęsią, Nowolipki, Nowolipie, Kaczą, Wolność, Dzielną i koszary na rogu Zamenhofa i Gęsiej, wybudowane w 1784 r. według projektu autorstwa Stanisława Zawadzkiego, a potem przemianowane w latach 60. XIX w. na centralne wojskowe więzienie.

 W 1761 r. pałac Belottiego trafił w ręce architekta Jakuba Fontany, a od lat 80. XVIII w. – metrykanta koronnego I.M. Słomińskiego (notabene, ulica Słomińskiego znajdująca się dziś na granicy Muranowa z Żoliborzem zawdzięcza swą nazwę nie trzeciemu z kolei właścicielowi Murano, ale Zygmuntowi Słomińskiemu, inżynierowi budownictwa i prezydentowi Warszawy w latach 1927-1934). Przetrwał aż do 1900 r., choć na przełomie XIX i XX w. był już raczej wspomnieniem dawnej świetności. Stopniowo popadł w ruinę. Otoczyły go drewniane czynszówki, wyrastające wokół prostokątnego placu Muranowskiego, który wytyczono dokładnie na wprost pałacu. Jeśli wierzyć przewodnikowi po Warszawie z 1893 r.,  „gmachy otaczające plac niczem szczególnem się nie odznaczały“. Ostatecznie ustąpił im jednak miejsca – wyburzono go pod kolejne kamienice w gwałtownie rozrastającej się dzielnicy północnej, której większość mieszkańców stanowili już wówczas Żydzi.

Tak wyglądał Muranów na początku XX w. Ulica Nalewki (zdjęcie za książką Eleonory Bergman "Nie masz bóźnicy powszechnej. Synagogi i domu modlitwy w Warszawie od końca XVIII do początku XXI w.", wydawnictwo DiG, Warszawa 2007 r. ) Zdjęcie pochodzi z archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, przedstawia po lewej stronie kamienice pod numerami 19-29 przy dawnej ul. Nalewki, widok w kierunku północnym, 1915-1918 r.